Maquuste waxaa weli u xiran gudoomiyihii maxkamada sare ee dowlada federaalka,walow dastuurka uu dhigayo in aanan qofka muwaadinka uusan xirnaan karin 24 saacadood wax ka badan,weli cid ka hadleeysa ma jirto xitaa r/wasaaraha cusub n.cade oo ah nin ka soo  shaqeeyay maxkamadaha ahaana xeer ilaaliyihii guud ee dowladadii militeriga,runtii waa arin aad looga xumaado in muwaadiniinta somalida ah xiligan qaar la geeyo Ethiopia qaarna Maquuste uu ku haysto xabsiyada Bay iyo xamar,sharaftii N:Cade halkas ayeey ku dhamaatay waayo waxaa uu ahaa ahlul digrigii mudnaa in uu wax ka qabto arinkaa,Maquuste waxaa taladiisii guracaneed diiday in ka badan 70 xildhibaan oo ahaa bud.dhigayashii dastuurka federaalka ee xiligaan Maquuste uu ku joogo,ilaa iyo hada waxaa la hayaa in ka badan 30% xildhiban in eey ku sugan yihiin dalka Eritereia magaladiisa Asmara,waxaa uu dalka ka eryay gudoomiyihiin ugu horeeyay ee baarlamaanka oo asna ku sugan magaalada Asmara shariif sheekh Aadan ,Maquuste waxaa uu daadka  ku daray r/wasarihiii uu soo magacabay Geedi markii uu ku gaaray ujeedadii uu ka lahaa ee aheeyd in xamar la geeyo ciidamada Ethiopia ,Maquuste waxaa uu xasuuq ka geeystay Muqdisho welina uu ka wado asaga oo aanan u aabo yeelin shacabka reer Muqdisho,sida oo kale waxaa uu hore u soo xasuuqay gobolada Puntland sida magaalooyinka Qardho,Boosaaso iyo kuwo faro badan oo uu ku xasuuqay in ka badan 100,.000 oo dhalinyaro ah,waxaa uu dagaal kula jiray xoogagii qabsaday Kismayo asaga jeclaa xaqiiqdii in Moorgan mar uun gacanta ku  soo dhigo gobolada jubooyinka,Maquuste waxaa uu si bareer ah ugu xasuuqay garoonka Bay dhalinyao reer Bay ah asaga oo ku sii jeeda dalka Ethiopia,xiligas waxaa la xaqiijiyay in uu meeydadka dhalinyaradaa uu ka talaabsaday raacayne diyaradii Ethiopia,waana xiligii ugu horeeysay ee uu Baydhaba ka dhigto xarunta dowlada Imbigati,Maquuste waxaa uu hada abaabulaya dagaal sidii gobolada ku abtirsada Hartiga looga xoreyn lahaa somaliland,hadaba akhristow Maquuste sow kansar somalia lama dhihi karo oo sow ma qumana in umada soomaliyeed eey iska qabto iyada oo aan loo kala harin.

Ethiopia ninka dalka keenay sow Maquuste maaha,sow muu ka cadeeyn London xiligii uu booqashada ku yimid,sow kuma uusan faanin in asga yahay ninka keenay Ethiopia dalka somaliya,sow asaga maahin ninkii ugu horeeyay ee diida dowladii ugu xooga badneeyd ee geeska afrika in eey sii taagnaato,sow weli kuma uu faano aniga ayaa xabadii ugu horeeysay qaatay iwm  hadaba sidee ayuu xiligaan u dhihi karaa waxaa jira kuwa dowlad diid ah,sow dowlad diidnimo asaga uguma uusan horeeyn,intaas oo dhan waxaan u soo qatay in umada soomaliyeed ey ogaadaan in Maquuste yahay ninka somali hortaagan jecelna in dalka somalia la hoos geeyo Ethiopia si awooda dalka eey u noqoto Maquuste gacantiisa oo kaliya lagu maamulo.

Somalida waxaa eey dhahdaa:nin waalan tolkiis baa u miir qaba waxaadse moodaa in tolkiis eey ku dhiira gelinayaan qaladka iyo gumadka uu dalka ka wado Maquuste,waxaa weli aanan la hayn ka damqashada dhibka ka taagan caasimada dalka somalia ee muqdisho cid ka hadashay oo tolkiis ah sida isamadii,garadyadii,siyaasiyiintii iwm kama eeyan hadal waxa uu Maquuste ka wado koonfurta somalia, akhristow sow ma aragtid in eey qilaafeen xadiiskii rasuukeena maxamed (SCW) ee ahaa haddii uu wallaalkaa gar leeyahay xitaa xaqa u sheeg oo gacanta ka qabo si uu dulmi ugu dhicin,haddii uu gardaran yahayne gacanta ka qabo oo u sheeg xaqa waxa uu yahay.

 Waxaa socda talaabadii labaad ee lagu qabsan lahaa somalia,halkee lagu arkay baarlamaan ku mel gaar ah in uu ka mid noqdo baarlamaanka la magac baxay IGDA ama midka carabta,waxaan shaki ku jirin in kuwa xiligaan xubnaha ka ah baarlamaanka federaalka in eeyan aheeyn kuwa shacabka ka yimid balse eey yihiin kuwo la soo xushay eeyna soo xusheen dagaal oogayaashii umada somaliyeed danbiga ka galay,Baarlamaanadka IGAD kuwa ka socdaa waxaa soo xushay shacabkooda waxeeyna ma talaan shacabka dalwalba uu ka yimid,waxaa suáashu eey tahay qaraarka uu gaaro baarlamaanka IGAD sow kama xoog badna midka dowlada federaalka ee ku meel garka ah gaaro,dabcan aad iyo aad ayuu ugu xoog badan yahay,haddii shacabka somaliya baarlamaankiisa uu ka mid noqonaayo midka IGAD waxaa waajib ah in horta la helo baarlamaan shacabka soo doortay umadana waxaa quman in laga qaado codeeyn afti sida xiligaan aan ka arkeeno  ama eey ka socoto dowladaha yurub marka eey ka mid noqonaayaan barlamaanka EU,waxaas oo dhan waxaa aabe u ah Maquuste iyo Zenawi oo wada qorshaha fog ee dalka somalia uu kula midowayo dowlada Ethiopia  Maquustene uu ka noqon doono m/kilinka 6 aad ee Ethiopia.

 N:Cade maxuu ka bedeli karaa Maquuste xaqiiqdii waa waxba,cid kastaa og in maanta N:Cade uu gashaday shaarkii dhiig ka da-ayo oo aan cidna qaadan karin,tasi waxaa sabbabay markii eey ku  fashilmeen siyaasada guracan ee Maquuste & Zanawi iyo kuwa wax ma garadka ah ee daba jooga in eey xiligaan u maleegaan oday sharf ku dhex lahaa dalka iyo dadka somalia in loo geliyo shaar wasaq ah,waxaana uu ku shaqeeynayaa rabitaanka Maquuste,g/wasiirada ee uu hada soo magacaabay waxaa soo magacaabay Maquuste cid eey ka qarsoon yahay ma jirto,weli howsha waxaa eey u socotaa sidii uu Maquuste & Zanawi eey  ugu talo galeen,Cade Muse waxaa uu hada kashifay in Geedi uu ahaa shaqsiga hortagan maafiyada Majeerteen balse N:Cade uu yahay nin taariikhda reerka waligiis la soo shaqeeyn jiray hadana uu ku yimid rabitaanka reerka Alow Sahal umuuraha.

Gumaadka somaliada waxaa xilkeeda qadi doona:

1) international collaboration.UN-ka iyo hayadahiisa sida UNDP iwm Taageeradii eey siisay kooxda Imbagaati jawaabteeda  waxaa eey noqontay gumaad iyo xasuuq iyo baaba,iyo barakac.

2) Contact Grupp ( Swden,USA,Norwey,Tanzania,Italiya, iwm)

Waxaa eey weli wadaan hagardaamada iyo dulmiga eey ku taageerayaan Maquuste iyo Zanawi si somalia eeyan waligeed u istaagin.kumana shaqeeyaan xeerarka dastuurka UN-ka waxaa eey jibiyeen qaraarkii UN-ka 1725 ee ahaa in dalka somalia eeyan tagi karin ciidamada safka hore,

3) Ethiopia.( Zanawi ) waxaa eey jibisay xeerarkii UN-ka  (Interanaltional low) waxaana eey geeysatay xasuuq,gumaad dadlka iyo dadka somalia

4) Somali Imbigaati ( Maquuste ) Waxaa uu bilaabay gumaadka 1978 ilaa iyo 2007 waxaa uu ku dhex jiraa gumaad,Muqdisho Bosaaso,Qardho,Kismanyo,Growe,Galkacayo.Bay,Xudur Hiiran,iyo kuwo faro badan.

Dr.Ali.A.Hirabe                                                                    Hirabe_a@hotmail.com